Maria Janion

Profesor Maria Janion jest znana jako badaczka epoki romantyzmu i, w ostatnich dwóch dekadach życia, ikona feminizmu. Jej dzieło, zakorzenione głęboko w wieku XIX, w dziejach polskiej literatury i polskich idei niepodległościowych, obejmuje jednak  tematykę znacznie szerszą. Dotyczy kultury europejskiej; zarówno tej zachodniej, francusko- i niemieckojęzycznej, jak i wschodniej, wywiedzionej z „niesamowitej słowiańszczyzny”. Na tej historyczno-kulturowej mapie szczególne miejsce zajmują losy diaspory żydowskiej. Przez lata na różne sposoby Janion stawiała przed nami pytania o wartości i przyszłość demokratycznej Europy, ceniącej swoje dziedzictwo i wolnościowe idee.

Ogrom i ciężar gatunkowy dorobku nigdy nie przeszkadzał uczonej we wspieraniu progresywnych, a niekiedy ryzykownych idei i działań młodych ludzi.

Stałym miejscem długiego zawodowego życia Profesor był Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Stąd wypuszczała się regularnie jedynie na Wybrzeże, gdzie od roku 1957 do początku lat 90. uczyła trójmiejskich studentów i doktorantów, najpierw Wyższej Szkoły Pedagogicznej, później powstałego w jej miejsce Uniwersytetu Gdańskiego. Prezydent Gdańska, Paweł Adamowicz, pisał w roku 2006, z okazji osiemdziesiątych urodzin Janion: „Będzie tylko prostym stwierdzeniem faktu, kiedy przypomnę, że Pani osobowość, Pani myśl, Pani książki pomogły w kształtowaniu życia bardzo wielu ludzi. I to nie tylko Pani bezpośrednich uczniów. Jest Pani Wielką Nauczycielką, Wielką Mistrzynią, także dla tej formacji intelektualnej, której nie waham się nazwać gdańską”.

Janion wykładała również na Uniwersytecie Warszawskim oraz w Studium Doktorskim IBL PAN, a po roku 1989 w Szkole Nauk Społecznych IFiS PAN. Dydaktyka była dla niej sprawą najwyższej wagi. Profesor dwukrotnie była zwalniana z trójmiejskiej uczelni – ze względu na rosnący niebezpieczny wpływ, jaki zdaniem władz PRL wywierała na młodzież. W roku akademickim 1968/69, gdy poparła protesty studentów, a także podczas stanu wojennego w roku 1982. W międzyczasie, w roku 1978, ostatecznie zgłosiła akces do środowisk opozycji demokratycznej, podpisując deklarację założycielską niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych. W 1979 została usunięta z PZPR.

Przez lata pracując z osobami studenckimi, „myśląc o nich i dla nich”, Janion rozwijała swoje nauczanie humanistyki rozumiejącej. Chodziło o rozumienie tekstów, o rozumienie wzajemne, łączące młodych z wykładowczynią, a także o rozumienie siebie: w historii, w społeczeństwie, we własnej egzystencji.

W roku 1994 Uniwersytet Gdański uczcił zasługi Profesor doktoratem Honoris Causa. Ówczesny przyjaciel, a późniejszy polityczny antagonista, Jarosław Marek Rymkiewicz stwierdził wtedy: „W wypadku Marii Janion […] jest tak, jakby jej dzieło nieustannie wchłaniało w siebie czas – ten, w którym zaistniało, i ten, w którym istnieje – i jakby, zmieniając się w czasie, przybierało coraz to nowe znaczenia, chcąc nam towarzyszyć w naszej tutaj ziemskiej wędrówce”.

Janion to nie tylko znakomita badaczka tekstów kultury, autorka ich kanonicznych odczytań, ale też uczona myśląca o humanistyce jako o projekcie, który ma służyć człowiekowi w rozumieniu i tworzeniu siebie oraz świata. Wyobraźnia historyczna, jak często podkreślała, nie działa wyłącznie wstecz, aby odtwarzać i powielać rzeczy minione. Kieruje się też ku temu, co dopiero ma nadejść albo może nadejść. Pracuje tak, by poznając zapisaną w źródłach przeszłość, wytwarzając jej odnawiające odczytania, wcielać je w rzeczywistość w postaci inspirujących idei, działań artystycznych, edukacyjnych, społecznych i politycznych. Stawką takiej pracy nie jest jedynie renowacja klasyki, lecz również unikanie współczesnych nam zagrożeń i katastrof. Dziś, gdy obchodziliśmy osiemdziesiątą rocznicę wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, kiedy na całym świecie zdają się triumfować faszyzujący populiści, trwa wojna Rosji przeciw Ukrainie, ludobójstwo w Gazie, ma to szczególne znaczenie. W zderzeniu z tymi zjawiskami myśl Janionowska, proponująca progresywny wektor wyobraźni historycznej, przedstawia się nam jako całościowy i wizjonerski projekt dający nadzieję na poradzenie sobie z najbardziej zapalnymi kwestiami naszej teraźniejszości.

Patronka Kongresu Kobiet, Profesor Maria Janion, zwana przez dawnych trójmiejskich uczniów Mistrzynią, w roku 2026 obchodziłaby stulecie swoich urodzin. Postulatem XIV Kongresu stało się wsparcie wniosku Fundacji Marii Janion Odnawianie Znaczeń o objęcie tej rocznicy patronatem i ustanowienie roku 2026 Rokiem Marii Janion.

W imieniu Rady i Zarządu Fundacji Marii Janion Odnawianie Znaczeń
prof. dr hab. Michał Kuziak
prof. dr hab. Stanisław Rosiek
dr hab. prof. IBL PAN Dorota Siwicka
Kazimiera Szczuka
Robert Kowalski