Międzynarodowa konferencja naukowa „Janion. Dalej —”

7–9 grudnia 2026
Pałac Staszica, Sala Lustrzana, Sala 144
Warszawa, ul. Nowy Świat 72
Uroczyste otwarcie konferencji odbędzie się 7 grudnia (poniedziałek) o godz. 10.30 w Sali Lustrzanej
Konferencja Janion. Dalej —. W stulecie urodzin uczonej poświęcona będzie działalności i intelektualnemu dziedzictwu Profesor Marii Janion (1926–2020) – jednej z najwybitniejszych postaci polskiej humanistyki. W stulecie jej urodzin badacze i badaczki reprezentujący różne dyscypliny humanistyki podejmą refleksję nad aktualnością myśli Marii Janion oraz nad tym, w jaki sposób wypracowane przez nią idee i narzędzia interpretacyjne mogą inspirować współczesne badania nad kulturą, literaturą, historią i życiem społecznym.
Punktem wyjścia do dyskusji będą pisma Marii Janion, jej praktyka dydaktyczna, zaangażowanie w sprawy publiczne, a także tajemnicza egzystencja dziewiętnastowiecznej uczonej (jak sama o sobie mówiła) w wieku dwudziestym i dwudziestym pierwszym. Maria Janion wszystkie swoje książki napisała ręcznie, nigdy nie miała komputera, notatki przechowywała w niezliczonych teczkach, piętrzących się w labiryncie jej mieszkania. Jednocześnie wprowadzone przez nią kategorie odgrywały i wciąż odgrywają zasadniczą rolę w debatach i sporach naszej współczesności. Fenomen Janion polegał na wpisaniu historycznoliterackich badań w szeroko zakrojony projekt emancypacyjny wyrastający z idei wolności, równości i sprawiedliwości. Dlatego właśnie prace uczonej, oprócz tego, że ukształtowały całe pokolenia badaczek i badaczy, budziły zainteresowanie i były dyskutowane również poza obiegiem akademickim. Przyciągała wielu, ludzi o rozmaitych biografiach i rodowodach intelektualnych, także dzięki wyjątkowej otwartości na nowe tematy, na zmiany, na zjawiska dopiero się kształtujące, a jednak wymagające uwagi, przemyślenia, czasem – zajęcia odważnego stanowiska.
Podczas konferencji padną pytania dotyczące zarówno historycznego znaczenia dorobku Marii Janion dla przemian polskiej i europejskiej humanistyki, jak i jego żywotności wobec współczesnych przekształceń kultury, wspólnoty i podmiotowości. Uczestnicy i uczestniczki będą się zastanawiać, w jaki sposób myśl Marii Janion może otwierać humanistykę na wyzwania przyszłości. Kluczowe będą najważniejsze idee obecne w jej działaniach: pojmowanie roli uniwersytetu, humanistyka jako przestrzeń poznania i terapii, doświadczenie inności i wykluczenia, namysł nad polskością, sens „odnawiania znaczeń” i kres „paradygmatu romantycznego” w kulturze. Interdyscyplinarna formuła wydarzenia połączy perspektywy literaturoznawcze, kulturoznawcze, historyczne, filozoficzne i społeczne. Program konferencji został pomyślany jako otwarta i dialogiczna forma obrad, z naciskiem na wspólną dyskusję i wymianę idei. Wśród zaproszonych gości znaleźli się m.in. Iwona Kurz, Michał Paweł Markowski, Paweł Dybel, Andrzej Leder, Marta Figlerowicz, Katarzyna Kuczyńska-Koschany i Piotr Paziński.
PROGRAM
7 grudnia (poniedziałek)
Sala Lustrzana
godz. 10.30 Uroczyste otwarcie konferencji
1.
godz. 11.00-13.00
Seminarium. Przyszłość uniwersytetu
Zagajenie
Iwona Kurz Seminarium dziś
Tezy do dyskusji
Aneta Ostaszewska Rzeczy ważne i nieważne w akademii. O uczciwości i inności tropem Marii Janion
Christian Zehnder Prométhée mon amour: Prometeusz między mieszczaństwem a egzystencją w dziele Marii Janion
Agata Araszkiewicz „My z niej wszystkie”. Janion i feministyczna krytyka paradygmatu romantycznego
Katarzyna Warska Drzewo Janion. Projekt naukowo-dydaktyczny
DYSKUSJA
Prowadzenie Stanisław Rosiek
2.
godz. 14.15-17.35
Polska, polskość, fantazmaty
Zagajenia
Michał Paweł Markowski Nasze życie fantazmatyczne. Maria Janion i złudzenia kultury romantycznej
Claudia Snochowska-Gonzalez Czy jest możliwy dobry nacjonalizm?
Tezy do dyskusji
Tadeusz Koczanowicz Utopia po rewolucji w myśli Marii Janion
Tomasz Plata Zemsta Prometeusza. Janion i Rorty: jaki romantyzm, jaki liberalizm?
Magdalena Marszałek Czytając Janion w czasach dysrupcji i wojny
Arent van Nieukerken „Hybrydyczna” Polska Marii Janion wobec dróg „zachodniej” humanistyki
Katarzyna Woźniak-Shukur Niesamowita słowiańszczyzna Jerzego Grotowskiego
Marek Bernacki „Żydowica” – Marii Janion diagnoza źródeł polskiego (nowoczesnego) antysemityzmu
Emilia Kordas Janion / Rymkiewicz: transgresja i wspólnota
Emilia Wróbel Przez Miłosza do Janion
Prowadzenie Michał Kuziak
8 grudnia (wtorek)
Sala 144
3.
godz. 10.00-13.00
Humanistyki
Zagajenie
Paweł Dybel Historia literatury jako „przepracowywanie” narodowych fantazmatów. Marii Janion projekt krytyki fantazmatycznej
Tezy do dyskusji
Artur Hellich Maria Janion wobec strukturalizmu
Alfred Gall Wolność od wartościowania czy obcość wobec wartości? Rozważania o naukowości w nawiązaniu do Marii Janion
Kwiryna Ziemba Wokół interpretacji, czyli o rozumieniu według profesor Janion
Marcin Czerwiński Cykl wydawniczy Osoby – Maski – Transgresje jako swoisty atlas obrazów
Błażej Warkocki Odmieńcy, queer, transgresje, gotyk. Kartografia pojęć
Karolina Krasuska Janion – coraz bliżej. Komornicka/Włast i feministyczne/queerowe literaturoznawstwo
Przemysław Koniuszy Janion nam współczesna. Potencjały „Odnawiania znaczeń” i „Czasu formy otwartej” dla współczesnych praktyk lektury
Krzysztof Andruczyk Zagadnienie kultury popularnej w pismach Marii Janion w kontekście recepcji romantyzmu po 1989 roku
DYSKUSJA
Prowadzenie Katarzyna Chmielewska
4.
godz. 14.15-16.45
Historia i egzystencja
Zagajenia
Katarzyna Kuczyńska-Koschany 28 lutego 1945. Akt i gest translacyjny osiemnastoletniej Marii Janion: „Kornet” Rainera Marii Rilkego
Magdalena Siwiec, Iwona Węgrzyn Bieguny romantyzmu: między historią a egzystencją. Fragmenty niedokończonej lektury
Tezy do dyskusji
Piotr Paziński Archiwum egzystencji, zadanie i próżny trud. Kilka refleksji o gromadzeniu idei i rzeczy
Jakub Orzeszek Abecadło śmierci. Projekt „Ilustrowanego słownika tanatologicznego”
Antoni Czyż Polska literatura dawna czytana z Marią Janion – wyobraźnia i egzystencja
Julia Dusza Maria Janion wobec pokolenia „Nowej Prywatności”. Inspiracje i oddziaływanie
Marek Pąkciński Akt krytyczny jako relacja psychoanalityczna: przypadek „młodej” literatury lat 70-tych XX wieku
DYSKUSJA
Prowadzenie Marek Bieńczyk
9 grudnia (środa)
Sala 144
5.
godz. 9.30-12.00
Romantyzm i dalej
Zagajenie
Marta Figlerowicz Dziady i Haiti
Tezy do dyskusji
Tomasz Jędrzejewski Maria Janion, „Nauka nowa” i duch barbaryzacji
Szymon Urbanek Wampir. Biografia gotycka
Natalia Szerszeń Od dialektyki historii do hermeneutyki mistycznej: Janion czyta późnego Słowackiego
Jakub Pyda Przedstawić twarz, odegnać widmo. Krasiński według Janion
Olga Taranek-Wolańska Romantyzm krajowy. (Dez)aktualizacje
Kacper Kutrzeba Fantazmat kolonialny w romantyzmie polskim
Małgorzata Burta Jakob Böhme polskich romantyków. Ciągi dalsze
DYSKUSJA
Prowadzenie Katarzyna Czeczot
6.
godz. 12.30-15.20
Metody, zwroty, uchwyty
Zagajenie
Marek Wilczyński Maria Janion, matka naszych zwrotów
Tezy do dyskusji
Jakub Momro Rewolucje i widma. Marksizm Marii Janion
Katarzyna Chmielewska Marksizmy Marii Janion
Tomasz Majewski Historyzm Janion. Z odniesieniem do Vico i Diltheya
Mariusz Jaskuła, Łukasz Skrobała Berwiński jako palimpsest. Trzy lektury Marii Janion
Anna Turczyn Janion i psychoanaliza. Od interpretacji do krytyki
Joanna Szewczyk Kobiety i duch Mistrzyni. Badania Marii Janion w perspektywie zwrotu herstorycznego w polskiej humanistyce
Aleksandra Orlikowska Gdzie jest Żmichowska!?
DYSKUSJA
Prowadzenie Iwona Kurz
godz. 15.20 Zamknięcie konferencji

Projekt współorganizowany z Polską Akademią Nauk
Wydarzenie dofinansowano z funduszu Programu „Otwarta Nauka” PAN
Projekt zrealizowano we współpracy z Narodowym Centrum Kultury
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Organizatorzy
Instytut Badań Literackich PAN, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Centrum Humanistyki Transgresyjnej Uniwersytetu Gdańskiego, Komitet Nauk o Literaturze PAN, Fundacja Marii Janion. Odnawianie Znaczeń
Partnerzy
Narodowe Centrum Kultury, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Patronat medialny
Biuletyn Polonistyczny, Forum Akademickie | TVP Kultura, TVP3, TVP Info, Polskie Radio RDC, Polska Agencja Prasowa
Powolne pogrążanie się w innym wymiarze pozwala z niebywałą ostrością usłyszeć to, co niemal niesłyszalne: „upadek suchego listkaˮ.
Maria Janion, Żyjąc tracimy życie